About us

ZERZEVAN KALESİ

KONUM

Zerzevan Kalesi Diyarbakır ili, Çınar ilçesine 13 km. uzaklıkta Demirölçek Köyü’ne 1 km. mesafede, Diyarbakır-Mardin karayolunun 45. km.’sinde yol seviyesinden 124. M yükseklikte kayalık bir tepe üzerine kurulmuştur.

 

ADLANDIRMA VE ARAŞTIRMA TARİHÇESİ

Yerleşim ilk defa 1766’da Carsten Nieburh tarafından ziyaret edilmiştir. Yerleşim yerini Kasr Zerzaua olarak adlandıran Nieburh bazı yapılar hakkında bilgi vererek alanda yazıt bulamadığından bahsetmiştir. 1880 yılında Mardin’den Diyarbakır’a seyahat eden ve yerleşimi ziyaret eden Eduard Sachau da ayrıntılı olmayan kısa tanımlamalar yapmış, kaleyi Zarzauua olarak adlandırmıştır. Sonrasında 1910 yılında Conrad Preusser Zerzevan Kalesi’ne kısa bir ziyaret gerçekleştirmiştir, detaylı olmayan bilgiler vermiştir. 1911 yılında ise Samuel Guyer gözlemlerini bir inceleme yazısı olarak kaleme almıştır. Onunla birlikte seyahat eden kız kardeşi Hanna Schâtti-Guyer de yerleşim hakkında kısa bilgiler vermiştir. Guyer tarafından kendinden önceki seyyahlar tarafından görülmeyen bir köyün varlığından da bahsedilmektedir. Günümüzde ise yerleşime 1 km. mesafedeki Demirölçek Köyü, Guyer’in bahsettiği Zerzevan Kalesi’nde yaşayanlar tarafından kurulmuştur. 1890’larda ilk olarak bir ailenin kaleye yerleştiği ve sonrasında 17 haneye ulaştığı bilinmektedir. 1967’de ise su sıkıntısı ve ulaşım zorluğu gibi nedenlerle köy halkı bugünkü Aşağı Konak Köyü’nün hemen yakınında Zerzevan’a oldukça yakın bir alana yerleşmişlerdir. Zerzevan ismi Kürtçe’deki altın kelimesinden türetilmiş, yerleşime köy burada bulunurken verilmiş olmalıdır ve seyyahların bahsettiği Zerzaua’nın uyarlamasıdır.

 

YERLEŞİM TARİHİ

            Askeri yerleşimin konumuna bakıldığında Amida ( Diyarbakır)’dan Dara (Mardiu)’ya giden yol üzerinde stratejik bir noktada yer almaktadır. Aynı zamanda Zerzevan, Edessa’dan (Şanlıurfa), Nisibis’e (Nusaybin) kadar uzanan antik yol güzergâhında bulunmaktadır. Söz konusu antik yolu Sasani hükümdarları M.S.359, 502 ve 604 yılarında batıya yaptığı seferler sırasında kullanmış ve Zerzevan Kalesi (Samachi) ile birlikte Amida (Diyarbakır) ele geçirilmiştir. Özellikle M.S. 359’dan sonra sınır güvenliği için garnizon kentler kurulmaya başlanmıştır. Ammianus Amida’da bu dönemde V. Parthica Lejyonu’nun bulunduğunu bildirmiş ve Sasani ordusunun önünde kaçan beş lejyon ve bir bölük süvarinin de şehre sığındığını kaydetmiştir. Öncesinde küçük bir yerleşim olan diğer sınır garnizonu Dara kenti ise Sasani baskısı nedeniyle Anastasios l (M.S. 491-518) tarafından garnizon kent olarak seçilmiş ve M.S.503-507 yıllarında inşa faaliyetleri yürütülmüştür. Antik yazar Procopius, Justinianos I döneminde (M.S.503-565) Dara ve Amida arasında kalelerin yeniden inşa edilerek güvenli hale getirildiğinden ve zapt edilemez olduğundan bahsetmektedir. Procopius’un saydığı yeniden inşa edilen kaleler arısında Zerzevan’ı (Samachi)  saymaması ilgi çekicidir. Bu durum yerleşimin I Justinianos’dan önce inşa edildiğini akla getirmektedir. Genel kanı bu dönemde sınır güvenliği için kalelere büyük önem verildiğidir.

Askeri yerleşime bakıldığında su bakımından zengin vadide yerleşik ve tarımla uğraşan insanların sığınacağı bir yer konumunda olduğunu da söyleyebiliriz. Bu durumda Zerzevan’ın sadece askerlerin kaldığı bir yer değil, aynı zamanda sivillerin yaşadığı yer olarak da düşünülmesi gerekir. Yerleşim konumu itibariyle bütün vadiye hâkim, antik ticaret yolu üzerinde, geniş bir alanı kontrol altında tutan, stratejik bir roma sınır garnizonudur ve Roma Sasani arasındaki büyük mücadelelere sahne olduğu açıktır.

Antik yol güzergâhında bulunan Zerzevan’da, Asur döneminde (M.Ö. 832-611) Kinabu olarak adlandırılan bir kalenin varlığı ileri sürülmektedir. Pers döneminde de (M.Ö. 550-331) Kral Yolu üzerinde bulunan yerleşim alanın yol güvenliğinin sağlanması amacıyla kullanılmış olabilir. Mevcut mimarı kalıntılar ve kazı çalışmalarında ele geçirilen buluntular incelendiğinde M.S. 3.yy’da alanın kullanıldığı söylenebilir, fakat bu dönemdeki boyutları hakkında bilgi vermek şu an için çok zordur. Burada gerçekleştirilmekte olan kazı çalışmaları ile bu bilgilere ulaşılacaktır.  Büyük bir olasılıkla yerleşimin surları ve yapıları Anastasios I (M.S. 491-518) ve Justinianos  I (M.S. 527-565) dönemlerinde onarılarak bazı yapılar ise yeniden inşa edilerek mevcut son hale getirildiği söylenebilir. 639 yılında İslam orduları tarafından bölgenin fethine kadar yerleşim kullanılmış olmalıdır. İslamiyet’in yayılma sürecinde Amida ve Dara’da yerleşim devam ederken Zerzavan’nın bulunduğu alan, jeopolitik önemini kaybetmiş. Yüksek bir tepede yer alması, ulaşım ve su sorunu nedeniyle yerleşim yeri açısından avantajlı olmaması gibi nedenle de terk edilmiş. M.S. 639’dan itibaren 1890’lı yıllara kadar geçici barınak dışında alan kullanılmamıştır.

 

MİMARİ KALINTILAR

Roma imparatorluğu’nun doğudaki en uç sınırını oluşturan Anadolu’nun güneydoğusu;  ekonomik, siyasi ve stratejik açıdan her zaman önemini korumuştur. Bu coğrafyada hâkimiyet kurmak için dönemin iki büyük gücü Roma ve Part/Sasaniler büyük mücadele vermiştir. Bu nedenle stratijik kilit noktada yer alan ve Roma’nın askeri yerleşimi olan Zerzevan Kalesi yüzeyde geniş bir alana yayılmış 60 dönüm olan yerleşime ait kalıntılar ve surların dışındaki nekropol alanı rahatlıkla izlenebilmektedir.

12 metre yüksekliğinde ve bin 200 metre uzunluğunda sur kalıntısı, 22 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi, kilise, tapınak, kaya sunağı, yönetim binası gibi mimari kalıntılar yer alıyor. Doğudan özellikle İran tarafından gelen orduların durdurulduğu ve batıya geçişini engelleyen bir nokta olan ve her defasında yıkılıp yeniden inşa edilen kale ve çevresinde, konutların bulunduğu alanda su sarnıçları, yeraltı ibadethanesi, yeraltı sığınağı, tahıl ve silah depoları; surların dışında ise yerleşime su sağlayan kanallar, sunu çanakları ve taş ocakları, nekropol alanında da kaya mezarları ve tonozlu mezarlar yer alıyor.

 


Yukarı

A wonderful serenity has taken possession of my entire soul, like these sweet mornings of spring which I enjoy with my whole heart. I am alone, and feel the charm of existence in this spot, which was created for the bliss of souls like mine.

I am so happy, my dear friend, so absorbed in the exquisite sense of mere tranquil existence, that I neglect my talents. I should be incapable of drawing a single stroke at the present moment; and yet I feel that I never was a greater artist than now.

When, while the lovely valley teems with vapour around me, and the meridian sun strikes the upper surface of the impenetrable foliage of my trees, and but a few stray gleams steal into the inner sanctuary, I throw myself down among the tall grass by the trickling stream; and, as I lie close to the earth, a thousand unknown plants are noticed by me: when I hear the buzz of the little world among the stalks, and grow familiar with the countless indescribable forms of the insects and flies, then I feel the presence of the Almighty, who formed us in his own image.

Duis dictum tristique lacus, id placerat dolor lobortis sed. In nulla lorem, accumsan sed mollis eu, dapibus non sapien. Curabitur eu adipiscing ipsum. Mauris ut dui turpis, vel iaculis est. Morbi molestie fermentum sem quis ultricies. Mauris ac lacinia sapien. Fusce ut enim libero, vitae venenatis arcu. Cras viverra, libero a fringilla gravida, dolor enim cursus turpis, id sodales sem justo sit amet lectus. Fusce ut arcu eu metus lacinia commodo. Proin cursus ornare turpis, et faucibus ipsum egestas ut. Maecenas aliquam suscipit ante non consectetur. Etiam quis metus a dolor vehicula scelerisque.

Nam elementum consequat bibendum. Suspendisse id semper odio. Sed nec leo vel ligula cursus aliquet a nec nulla. Sed eu nulla quam. Etiam quis est ut sapien volutpat vulputate. Cras in purus quis sapien aliquam viverra et volutpat ligula. Vestibulum condimentum ultricies pharetra. Etiam dapibus cursus ligula quis iaculis. Mauris pellentesque dui quis mi fermentum elementum sodales libero consequat. Duis eu elit et dui varius bibendum. Sed interdum nisl in ante sollicitudin id facilisis tortor ullamcorper. Etiam scelerisque leo vel elit venenatis nec condimentum ipsum molestie. In hac habitasse platea dictumst. Sed quis nulla et nibh aliquam cursus vitae quis enim. Maecenas eget risus turpis.